Miasto można poznawać przez architekturę, zabytki czy lokalną kuchnię. Jest jednak jeszcze jedna perspektywa – miejsca związane z ludźmi, którzy przez swoją działalność zmieniali jego historię. W Olsztynie i Białymstoku wiele takich adresów przypomina o kobietach związanych z kulturą, edukacją, sportem czy działalnością społeczną. Nie zawsze są to pomniki czy tablice pamiątkowe. Często to budynki, ulice i przestrzenie, obok których przechodzimy na co dzień.
Tam, gdzie rodziły się ważne idee
Przy Placu Targ Rybny 1 w Olsztynie znajduje się Dom „Gazety Olsztyńskiej”, dawniej redakcja i drukarnia jedynego polskojęzycznego pisma na Warmii. To właśnie tutaj swoją działalność prowadziła Joanna Pieniężna, która po śmierci brata przejęła wydawanie gazety i przez kolejne lata dbała o zachowanie polskiego słowa na Warmii. Kilka minut spaceru dalej, przy ulicy Staszica 12, prowadziła również księgarnię będącą miejscem spotkań mieszkańców i lokalnych działaczy. Dziś oba adresy przypominają, że historia miasta tworzyła się nie tylko w urzędach, ale również w redakcjach i drukarniach.
Z działalnością środowiska „Gazety Olsztyńskiej” związana była także Maria Zientara-Malewska – poetka, nauczycielka i działaczka warmińska. Jej twórczość oraz praca na rzecz polskiego szkolnictwa pokazują, że kultura i edukacja były ważnym elementem budowania tożsamości regionu. Dziś o tej części historii przypominają nie tylko publikacje, lecz także wydarzenia organizowane przez instytucje kultury oraz Muzeum Warmii i Mazur, które regularnie prezentuje dorobek osób związanych z polskim ruchem na Warmii.
Mural zamiast pomnika – historia Izabeli Branickiej
Nie wszystkie miasta wybierają klasyczne pomniki, by opowiadać o swoich bohaterach. W Białymstoku o Izabeli Branickiej przypomina mural przy ulicy Władysława Broniewskiego 9, odsłonięty w 2021 roku z okazji obchodów Dni Miasta. Przedstawia ostatnią właścicielkę Białegostoku, która po śmierci Jana Klemensa Branickiego zarządzała dobrami rodu i wspierała rozwój miasta.
Jej historię warto uzupełnić wizytą w Pałacu Branickich, przy ulicy Jana Kilińskiego 1. To właśnie stąd przez wiele lat zarządzano jednym z najważniejszych majątków w tej części Rzeczypospolitej. Dziś pałac jest siedzibą Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku, a otaczający go ogród pozostaje jednym z najbardziej rozpoznawalnych miejsc w mieście. Dzięki zestawieniu współczesnego muralu z historyczną rezydencją łatwiej dostrzec, jak Białystok łączy pamięć o swoich dawnych mieszkańcach z obecną przestrzenią miasta.
Nie każda historia zaczyna się na scenie
Przy ulicy Stanisława Staszica 11 znajduje się Bazylika Konkatedralna św. Jakuba Apostoła w Olsztynie, gdzie pierwsze muzyczne doświadczenia zdobywała Izabela Trojanowska, śpiewając w chórze. Zanim trafiła na sceny muzyczne i do serialu „Klan”, rozwijała talent właśnie tutaj, a później wystąpiła podczas festiwalu Sacrosong, który otworzył jej drogę do dalszej kariery. To przykład miejsca, które na pierwszy rzut oka nie kojarzy się z historią polskiej muzyki, a jednak odegrało w niej ważną rolę.
Podobną historię odnajdziemy w Białymstoku. To tutaj urodziła się Sonia Najman, znana później jako Nora Ney, jedna z największych gwiazd polskiego kina niemego. Choć swoją karierę rozwijała w Warszawie i za granicą, początki jej historii związane są właśnie z Białymstokiem. Spacer po mieście pozwala odkryć ten mniej oczywisty filmowy kontekst, który warto uzupełnić wizytą w Kinie Forum przy ulicy Legionowej 5 – miejscu, gdzie współcześnie odbywają się festiwale filmowe i pokazy przypominające historię polskiego kina.
Także Izabella Scorupco rozpoczęła swoją historię w Białymstoku. Urodziła się tutaj, zanim jako dziecko wyjechała z rodziną do Szwecji. Choć największą rozpoznawalność zdobyła dzięki międzynarodowej karierze aktorskiej i roli dziewczyny Jamesa Bonda w filmie „GoldenEye”, Białystok pozostaje pierwszym rozdziałem jej biografii. To kolejny przykład pokazujący, że historia miasta wykracza daleko poza jego granice.
Sport również buduje tożsamość miasta
Nie tylko artyści stają się ambasadorami swoich miast. Swoją sportową drogę Joanna Jędrzejczyk rozpoczęła w olsztyńskim Camel Fight Club. Dziś klub działa przy ulicy Bp. Tomasza Wilczyńskiego 8 i kontynuuje szkolenie zawodników sportów walki. Z czasem została mistrzynią UFC i pierwszą Polką przyjętą do Galerii Sław tej organizacji. Współczesny Olsztyn coraz częściej kojarzony jest również z jej sukcesami, a sport stał się kolejną warstwą opowieści o mieście – obok historii, kultury i nauki.
Są też miejsca, które przypominają o trudnych doświadczeniach
Nie wszystkie historie zapisane w przestrzeni miasta dotyczą sukcesów. W Białymstoku jednym z ważniejszych punktów pamięci jest Plac Mordechaja Tenenbauma, położony na terenie dawnego getta. To właśnie z tą częścią miasta związana jest Chajka Grossman-Orkin – działaczka syjonistyczna, kurierka i uczestniczka ruchu oporu. Jej działalność przypomina o kobietach, które podczas II wojny światowej nie tylko ratowały innych, ale także organizowały konspiracyjne struktury i uczestniczyły w walce z okupantem. Historię białostockich Żydów warto uzupełnić odwiedzinami w Centrum im. Ludwika Zamenhofa przy ulicy Warszawskiej 19, gdzie prezentowane są wystawy poświęcone wielokulturowemu dziedzictwu miasta.
Kobiece historie pozwalają spojrzeć na miasta z innej perspektywy
Olsztyn i Białystok można zwiedzać szlakiem zabytków, ale równie ciekawie odkrywa się je przez ludzi, którzy pozostawili po sobie trwały ślad. Dom „Gazety Olsztyńskiej”, Bazylika św. Jakuba, mural Izabeli Branickiej czy miejsca pamięci dawnego getta pokazują, że historia miasta składa się z wielu osobistych opowieści. To właśnie dzięki nim łatwiej dostrzec kolejne warstwy miejskiej przestrzeni i zrozumieć, jak zmieniały się oba miasta na przestrzeni lat.
Jeśli chcesz poznać więcej takich historii i zobaczyć miejsca związane z bohaterkami Olsztyna oraz Białegostoku, wybierz autorskie spacery Julii Szypulskiej „Kobiety Olsztyna” i „Kobiety Białegostoku” w aplikacji TUTAY. To propozycja dla osób, które chcą odkrywać miasta przez ludzi, wydarzenia i adresy, z których na co dzień często nie zdajemy sobie sprawy.
Dodaj komentarz